Aile Dizimi Nedir?

Aile dizimi nedir?

Aile dizimi, Bert Hellinger’in aile ve ilişki sistemlerinde görünür olmadığını düşündüğü dinamikleri bir çalışma içinde ele almak için kullandığı yaklaşımdır. Bu yaklaşımda kişi yalnızca kendi yaşam öyküsüyle değil, ait olduğu aile sistemi ve kuşaklar boyunca aktarıldığı düşünülen ilişkilerle birlikte değerlendirilir. Çalışmanın temel amacı, aile içindeki rollerin ve bağların nasıl deneyimlendiğini görünür kılmak, kişinin bu tabloya başka bir açıdan bakmasına yardımcı olmaktır.

Hellinger’in düşüncesi, çocuklukta kurulan yaşam senaryosunun yalnızca çocuğun kendi deneyimleriyle oluşmadığı fikrine dayanır. Transaksiyonel Analiz ekolündeki yaşam senaryosu görüşünden hareketle, kişinin kendisinden önceki kuşaklardan etkilenebileceğini; kimi zaman onların yaşantılarını veya kaderlerini devralmış gibi hissedebileceğini öne sürmüştür. Bu, aile diziminin kendi yaklaşım çerçevesindeki yorumudur: Kişinin bugünkü ilişkilerini anlamaya çalışırken aile geçmişinin de dikkate alınması gerektiğini vurgular.

Bert Hellinger bir felsefeci, pedagog ve psikoterapisttir. Jacob Moreno’nun psikodramasından ve Virginia Satir’in Aile Heykeli modelinden yararlanmıştır. Hellinger’in aile dizimi çalışması, bu yaklaşımlardan aldığı bazı öğeleri kendi biçiminde bir araya getirerek aile ilişkilerindeki saklı kalıpları görünür hâle getirmeyi amaçlar.

Aile dizimi yaklaşımının arka planı

Hellinger Afrika’ya Katolik misyoneri olarak gitti. Zuluların insana ve onun onuruna verdikleri önemden, ana-baba-çocuk ilişkilerinde sergiledikleri doğal otorite, saygı ve sevgiden derinden etkilendi. Avrupa’ya döndükten sonra Viyana’da psikanaliz eğitimi aldı; ardından Amerika’da Arthur Janov’dan primer terapi eğitimi gördü. Primer terapinin sağlıklı çözümlere ulaşmadaki sınırları nedeniyle Transaksiyonel Analiz’e yöneldi.

Kaynak metinde aktarıldığı biçimiyle Hellinger, Zuluları etkilemek amacıyla yola çıkmış olsa da onların yaşam anlayışından etkilenmiştir. Zuluların ateş başında toplanıp sorunlarını çözmek için atalarının ruhlarını çağırdıkları törende, aile diziminin kadim bilgisine ilişkin bir keşif yaşadığını anlatır. Bu deneyim, ailelerde sevginin akışını etkilediğini düşündüğü saklı kalıpları bulup tanımlama arayışında önemli bir yere sahiptir.

Hellinger’e göre ruh; yalnızlık, umut, özlem, başkalarına yakınlık ve sadakat gibi deneyimlerde kendini gösterir. Bu yaklaşım, yaşamda kendi potansiyelini gerçekleştirmek isteyen ve kendisini sınırlayan şeylerle boğuşan herkese seslenir; basit ve sıradan olanı da değerli bulur.

Aile sistemlerinde roller ve ilişkiler

Aile dizimi yaklaşımında aile içindeki rollerin zaman zaman birbirine karışabileceği düşünülür. Örneğin en büyük çocuğun anne ya da baba rolünü üstlenmesi, bir abla veya abinin küçük kardeşin sorumluluğunu alması ya da ebeveynin çocuk rolünde kalması bu duruma verilen örneklerdir. Buradaki amaç bir aile ferdini suçlamak değil, ilişkilerde kimin hangi sorumluluğu taşıdığını ve bu düzenin kişide nasıl karşılık bulduğunu anlamaya çalışmaktır.

Hellinger’in yaklaşımında, ailedeki roller karıştığında sevgi ve bağlılığın rahatça akamadığı düşünülür. Bu durumun ilişkilerde gerginlik, uzaklık veya kişinin yaşamında tıkanıklık hissi olarak deneyimlenebileceği öne sürülür. Çalışmada, aile bireylerinin kendi yerlerine dönebilmeleri için önce bu karışıklıkların nereden geldiğine bakılır. Örneğin küçük yaşta öksüz ya da yetim kalmış bir anne, fiziksel olarak kendi ailesinin annesi olsa da bu yaklaşımın yorumunda duygusal açıdan çocuk rolünde kalmış olabilir. Bu durumun etkisinin sonraki kuşaklarda da hissedilebileceği düşünülür.

Kaynakta, ailede göç deneyiminin bulunması, sık işsizlik veya iflas, bekârlığın yaygın olması, iletişim güçlükleri, kardeşler ve aile büyükleriyle soğuk ilişkiler ya da bir aile ferdinin şizofreni tanısı almış olması, aile düzenine bakmayı düşündürebilecek koşullar olarak sıralanır. Ancak bu koşullar tek başına aile sisteminde bir kilitlenme bulunduğunu göstermez veya herhangi bir tanı koydurmaz. Aile dizimi çerçevesinde bunlar, kişinin ilişkilerini ve aile öyküsünü konuşmaya açan olası başlıklardır.

Aile dizimi nasıl yapılır?

Grup çalışmasında aile dinamiğini görmek isteyen kişi, aile üyelerini ve kendisini temsil etmeleri için gruptaki kişiler arasından temsilciler seçer. Temsilciler, aile bireyleri hakkında ayrıntılı açıklamalar veya yönlendirmeler yapılmadan, danışanın belirlediği yerlere yerleştirilir. Böylece aile üyelerinin birbirlerine yakınlıkları, aralarındaki mesafe ve ilişkilerin nasıl algılandığı üzerine bir görüntü ortaya çıkar.

Seans ilerledikçe temsilciler yer değiştirebilir ve kısa cümleler kullanabilir. Çalışmayı yürüten kişi, ortaya çıkan konumları ve ilişkileri gözlemler; temsilciler de kendilerini daha rahat hissettikleri yerleri ifade edebilir. Bu yöntem içinde temsilcilerin deneyimleri, ailenin gerçek üyeleri hakkında kesin bilgi veya kanıt olarak değil, çalışma sırasında üzerinde düşünülen bir görünüm olarak ele alınmalıdır.

Danışan seansın büyük bölümünde gözlemci olarak kalabilir; çoğunlukla sona doğru kendi temsilcisiyle yer değiştirerek çalışmaya katılır. Katılım biçimi ne olursa olsun, amaç kişinin ailesiyle ilgili endişe, sorun ve baskılara yeni bir bakış açısından yaklaşabilmesidir. Aile dizimi terapisi olarak da anılan bu çalışma, aile içindeki bağları ve kişinin bu bağlardaki deneyimini ele alır; sonuçların herkes için aynı olacağı ya da tek bir seansın mutlaka iyileşme sağlayacağı söylenemez.

Hellinger’in yönteminin gelişiminde aile sistemi çalışmaları da önemli bir yer tutar. Sigmund Freud’dan sonra 1960’larda R. D. Laing ve Thomas Szasz gibi psikiyatristler, yalnızca ebeveynleri değil aile dinamiklerinin tamamını anlamaya çalıştı. Aile ortamında deneyimlenen çelişkili mesajların kişiyi nasıl etkileyebileceği üzerine geliştirilen bu bakış, sorun yaşayan çocukları ve mutsuz yetişkinleri aile ilişkileri bağlamında ele alma düşüncesini güçlendirdi.

Virginia Satir’in Aile Heykeli çalışmasında ailede yaşananlar sembolik biçimde canlandırılır. Kişiler arasındaki mesafelerin ve duruşların ilişkilere ayna tutabileceğini fark eden Satir, önce katılımcının gerçek ailesiyle çalıştı. Daha sonra aile üyelerinin katılamadığı bir çalışmada onlar için seçilen temsilcilerin benzer duygular hissettiklerini gözlemledi. Hellinger, aile üyelerinin yerine temsilcileri kullanarak ve onlara danışanın yorumlarından bağımsız davranma özgürlüğü vererek bu uygulamayı farklı bir yönde geliştirdi.

Hellinger, Transaksiyonel Analiz’in kurucusu psikiyatrist Eric Berne’in çalışmalarından da yararlandı. Berne, kişinin çocukluğunda oluşan gizli bir yaşam senaryosuna göre hareket edebileceğini ve bu senaryonun fark edilmesinin değişim için bir imkân yaratabileceğini gözlemlemişti. Hellinger bu düşünceyi önceki kuşaklarla ilişkiler üzerinden genişletti: Kişinin, kendisinden önceki nesillerden devraldığı bir yaşam senaryosunu kendi yazgısı gibi sahiplenebileceğini düşündü. Her iki yaklaşımda da çözüm cümleleri, kişinin senaryonun bağlayıcılığını fark etmesine yardımcı olmak üzere kullanılır.

Aile dizimi kimler için uygundur?

Aile dizimi kimler için uygundur sorusunun yanıtı yalnızca aile içi anlaşmazlık yaşayanlarla sınırlı değildir. Bu yaklaşımda, aileden bağımsız gibi görünen bazı güçlüklerin aile ilişkileriyle birlikte ele alınabileceği düşünülür. Bir sevgili bulamamak veya ilişkilerin kısa sürmesi, sevilmeyen bir işte çalışmak, geçim zorluğu yaşamak, psikosomatik kökenli olduğu düşünülen bir rahatsızlıkla uğraşmak ya da yaşamı boş ve anlamsız bulmak, kaynakta örnek olarak verilen konulardır.

Bu örnekler, belirtilerin mutlaka aile geçmişinden kaynaklandığı veya aile diziminin bunları tedavi ettiği anlamına gelmez. Daha çok, kişinin yaşadığı duygusal ya da işlevsel güçlükleri aile ilişkileri açısından da gözden geçirme davetidir. Ruhsal veya fiziksel sağlıkla ilgili bir sorun söz konusuysa, aile dizimi profesyonel sağlık değerlendirmesinin yerine geçirilmemelidir.

Bütüne bakmak ve aile bağlarını anlamak

Aile dizimi bireyi, ait olduğu aile sisteminin parçası olarak ele alır. Bu yönüyle tek başına kişinin yaşamına odaklanmak yerine, onu şekillendiren ilişkileri, aileyi büyüten toplum ve kültürün etkisini de düşünmeye çağırır. İnsanlar yoktan var olmuş, birbirinden bütünüyle soyutlanmış bireyler değildir; aileleri ve içinde yetiştikleri çevreyle bağları yaşam deneyimlerinde yer tutar.

Bu bakışta huzurlu bir yaşama giden yol, kişinin hem kendisiyle hem de ait olduğu geniş sistemle daha fazla ahenk kurmasından geçer. Aile dizimi çalışması, kimsenin kendi başına bir ada olmadığını hatırlatır; atalarla ve aile geçmişiyle kurulan ilişkiye yeni bir gözle bakmaya alan açar. Ailelerde sevginin akışını etkilediği düşünülen kalıpların fark edilmesi, kişinin kendi konumunu ve sorumluluklarını değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Hellinger’in yaklaşımında aile sisteminin ilişkileri “morfogenik alan”, “bilgilendirici alan” veya “bilme alanı” gibi kavramlarla açıklanır. Bu kavramlar, yöntemin aile bağlarını yorumlama biçiminin parçasıdır. Çalışmayı yürüten kişinin gözlemlerini açıkça paylaşması, danışanın nerede durduğunu ve neleri yeniden değerlendirebileceğini görmesine yardımcı olmayı amaçlar. Uyanmak, manipülasyona karşı en iyi korumadır.

Aile dizimi yaklaşımında çalışmanın ana hedefi, kişinin kendisiyle ve ailesinde yaşandığı düşünülen kilitlenmeyle ilgili gerçekle yüzleşmesidir. Hepimizin bir annesi ve bir babası vardır; onlarla kurduğumuz bağ, farkında olsak da olmasak da yaşamımızda yer tutar. Ebeveynlerimize sevgi ya da öfke duyabilir, onlara yakın olmak isteyebilir veya uzak durabiliriz. Ebeveynine karşı bütünüyle kayıtsız kalan kişiye az rastlanır. Bu bağlara bakmak, onları tek bir yargıya indirgemek değil; kendi deneyimimizi daha iyi anlamaya çalışmaktır.

Aile dizimi, aile ilişkilerinin insan yaşamındaki yerini ve bu ilişkilerin nasıl deneyimlendiğini anlamaya yönelik bir çalışma yaklaşımıdır. Hellinger’in görüşünde sevginin yeniden akmasına yardımcı olacak çözümler aranır; amaç, acının içinde umut ve yapıcı bir eylem olanağı bulmaktır. Aile ilişkilerinin dinamikleri uzun zamandır farklı çalışmaların konusu olsa da bu metinde anlatılan görüşler Hellinger’in yaklaşımının çerçevesinde değerlendirilmelidir. Aile diziminin derinliklerine yönelirken meditasyon da bazı kişiler için paralel ve bütünleyici bir yaklaşım olabilir.

Kaynak: Sevginin Kökleri – Svagito
www.ailedizimi.net