İyi Sorular Sormak

Bir kişinin değişimine fiziksel müdahaleyle değil, sözlerle yardımcı olabileceğimiz düşüncesi umut vericidir. Yine de yaşadığımız problemin nedenlerini anlamak tek başına değişim için yeterli olmayabilir. Bazen asıl önemli olan, dikkatimizi her gün hangi sorulara yönelttiğimiz ve bu soruların bizi nasıl bir düşünceye götürdüğüdür. İyi sorular sormak, bakışımızı yalnızca sorunun üzerinde tutmak yerine yeni bir ihtimale çevirebilir.

Doğru soru sorma neden önemlidir?

Yıllar boyunca insanların davranışlarını değiştirmek için hem psikolojik hem de fiziksel yaklaşımlar denendi. İyi davranışları ödüllendirmek, istenmeyen davranışları olumsuz biçimde pekiştirmek ya da belirli tepkileri koşullandırmak bu çabalardan bazılarıydı. Sigara içen birine sigara verip ardından onu şiddetli bir şoka maruz bırakmak da anlatılan örneklerden biridir.

Buradaki güçlük şudur: Sigara içenlerin çoğu, sigaranın sağlıkları açısından zararlı olduğunu bilir. Kişi sigaraya neden başladığını da anlamış olabilir; arkadaşlarına hava atmak, fazla yemekten kaçınmak ya da endişelerinden uzaklaşmak istemiş olabilir. Ancak bir davranışın nedenini bilmek, onu kendiliğinden durdurmayabilir. Bilgi, değişimin başlangıcına ışık tutabilir; fakat kişinin dikkatini ve günlük tepkilerini yönelten sorular da önem taşır.

Yıllar süren terapinin ardından danışanın Bandler’ın katıldığı seminere gelmesi tesadüfen olmuştu. Beş yüzü aşkın kişinin bulunduğu etkinlikte katılımcılardan sorularını kâğıtlara yazıp sahnedeki kutuya bırakmaları istenmişti. Kadın, başına gelenleri ve probleminin nedenlerini anladığını ama yine de bu durumdan kurtulamadığını yazdı.

Bandler onunla görüştükten sonra sahneye çıkardı ve kendi anlatımına göre, geçmişte neden böyle olduğunu anlamanın gerekli olmadığını söyledi. Asıl merak ettiği şey neden bu şekilde kalmaya devam ettiğiydi. Geçmişte yaşananların nedeni açıktı; ancak o anıyı tekrar tekrar canlandırmasına ve günlük hayatındaki pek çok şeyi bir tetikleyici olarak görmesine neyin yol açtığına da bakmak gerekiyordu.

Hikâyenin merkezindeki soru, kadının sabah uyanır uyanmaz kendisine sorduğu “Neler yanlış gidebilir?” sorusuydu. Bu soru, dikkatini olası tehlikelere çeviriyor ve aynı korkulu yanıtların yeniden ortaya çıkmasına zemin hazırlıyordu. Bandler’ın aktardığına göre kadın, geçmişte yaşananları zihninde tekrar tekrar görüyordu. Böylece soru yalnızca bilgi aramıyor; kişinin gününü hangi görüntüler ve duygular eşliğinde karşılayacağını da etkiliyordu.

Olumlu sorular sormanın faydaları

Bandler, danışanın bu soru alışkanlığını bırakmasına yardım etmenin yirmi dakika sürdüğünü söyler. Ona göre mesele, bunun nedenini daha fazla araştırmaktan çok, kadının aynı soruyu sormayı bırakmasına ve dikkatini başka bir yöne çevirmesine yardımcı olmaktı. Daha önemlisi, korkunun yerine mutluluk ve iyi hissetme alışkanlığını koymayı amaçlıyordu. Burada anlatılan, geçmişi yok saymak değil; kişinin bugün kendine yönelttiği soruların başka seçenekleri de görünür kılabileceğidir.

Uzun süre korkuyla yaşamış biri için “mutlu” sözcüğü tanıdık, güvenilir örneklerle dolu olmayabilir. Bandler, böyle durumlarda bu duyguyla ilgili yeni örneklerin inşa edilebileceğini anlatır. Kişinin davranışlarına eşlik edecek güçlü bir rahatlama ve iyi hissetme duygusu geliştirmeyi; sabah uyandığında kendisine “Bugün ne kadar eğlenebilirim? Ne kadar özgür olabilirim? Daha önce yaptığımdan daha fazlasını nasıl yapabilirim?” diye sormasını hedefler.

Kendine sorulacak iyi sorular, cevabı önceden belirlenmiş olumlu cümleler olmak zorunda değildir. Bu anlatının içinden bakıldığında, sorunun dikkati hangi yöne taşıdığını fark etmek ve yalnızca “Ne ters gidebilir?” diye değil, “Bugün neyi deneyebilirim?” ya da “Nasıl daha özgür hareket edebilirim?” diye de düşünmek önemlidir. Sorular düşünceleri nasıl etkiler sorusunun yanıtı burada belirginleşir: Soru, zihnin üzerinde duracağı olasılığı seçmesine yardım eder; o olasılığa ilişkin görüntüler de kişinin hislerini ve gün içindeki yaklaşımını etkileyebilir.

İnsanlar iyi sorular sormaya başladıklarında, Bandler’ın ifadesiyle, kafalarının içinde daha iyi resimler oluştururlar. Bu resimler iyi duygulara eşlik ettiğinde hayat, hakkında daha fazla heyecan duyulan bir şeye dönüşebilir. Olumlu sorular sormanın faydaları da bu bakışta yatar: Korkulu bir alışkanlığı fark etmek, dikkati başka ihtimallere yöneltmek ve daha zengin, daha dolu bir yaşamın kapısını aralamak.

Eskimeyen Değişim

Richard Bandler