Bilinçaltı ve 11 Temel Özelliği

Bilinçaltı nasıl çalışır? 11 özelliği

Bilinçaltı, bu yazıda ele alınan yaklaşıma göre, geçmiş yaşantıları, duyguları ve bugünkü tepkileri birbirine bağlayan bir kayıt ve anlamlandırma alanıdır. Bilinçaltı nasıl çalışır sorusuna verilen yanıt da bu özelliklerde saklıdır: Anıları depolar ve düzenler; yaşananlar arasında bağlantılar kurar, bedeni korumaya çalışır ve davranışların arkasındaki duygusal anlamları etkiler. Aşağıdaki on bir madde, bu bakış açısını ve onu açıklamak için kullanılan örnekleri bir araya getiriyor.

Anılar, zaman ve duygusal bağlantılar

1. Anıları depolar. Bu yaklaşıma göre bilinçaltı, ana rahminden yaşamın sonuna kadar geçici ya da kalıcı sayılan pek çok yaşantıyı kaydeder; hiçbir şeyi silmez. Özellikle 0–7 yaş döneminde eleştirel aklın henüz etkin olmadığı ve yaşananların doğru-yanlış, güzel-çirkin ya da ahlaklı-ahlaksız ayrımı yapılmadan kaydedildiği düşünülür. O sırada anlamsız görünen bir kayıt bile sonraki deneyimlerle anlam kazanabilir. Bu nedenle bilinçaltı anıları nasıl işler sorusu, yalnızca neyin hatırlandığıyla değil, anıya sonradan hangi anlamın yüklendiğiyle de ilgilidir.

2. İlişkilendirme ve genelleme yapar. Benzer olayları ve düşünceleri birbirine bağlayarak hızlıca öğrenir. Ancak bu bağlantılar bazen kişiyi zorlayabilir: Bir köpekle yaşanan korku bütün köpeklere genellenip fobiye dönüşebilir. Acı bir kaybı bahar aylarında yaşayan biri içinse bahar, zamanla kayıp duygusuyla eşleşebilir ve her yıl tekrarlayan bir üzüntü döngüsü oluşabilir. Kişi olayı yıllar sonra unutmuş olsa bile, bu yaklaşıma göre onunla bağlantılı duygu yaşamını etkilemeyi sürdürebilir.

3. Anıları organize eder. Bu anlatımda zaman çizgisi, anıların düzenlenme biçimlerinden biridir. Geçmiş bazı kişiler için arkada, bazıları için sağda ya da solda; gelecek ise önlerinde uzanıyor gibi düşünülebilir. Geçmişin zihinde nerede ve nasıl temsil edildiği, kişinin yaşantılarına verdiği anlamla ilişkilendirildiği için önemli görülür.

4. Olumsuz duygu yüklü anıları bastırabilir. Çözümlenmemiş yaşantıların bastırılmasının amacı, bu bakış açısına göre kişiyi korumaktır. Bununla birlikte, bastırılan duygu farklı bir belirti veya davranışla kendini gösterebilir. Örneğin taciz yaşantısıyla ilişkili kirlenmişlik hissinin temizlik davranışlarına yansıdığı ileri sürülür. Bu, tek başına bir tanı koymaya ya da her temizlik davranışını geçmiş bir olaya bağlamaya yeterli değildir. Yalnızca görünen davranışı bastırmanın, altta yatan duyguyu anlamakla aynı şey olmadığını hatırlatır.

5. Bastırılmış anıları çözüm için sunar. Bilinçaltı, bir davranışın nedenini açıklamak ve kişiyi korumak için bir anıyı öne çıkarabilir. Ancak sunulan anının davranışla doğrudan ilişkili olması şart değildir. Önemli olan, kişinin o açıklamayı anlamlı bulması ve duygusal tepkisine hak vermesidir. Bu nedenle ilk akla gelen açıklamayı kesin gerçek kabul etmek yerine, onun hangi duyguya ve anlama karşılık geldiğini düşünmek gerekir.

Beden, duygular ve davranışlar

6. Bedeni işletir. Bu görüşte bilinçaltının bedenin mevcut hâline ve sağlıklı işleyişine ilişkin bir planı bulunduğu kabul edilir. Psikosomatik belirtilerin bilinçaltıyla ilişkili olabileceği ve bu yaklaşım içinde yine onun yardımıyla çözümlenebileceği düşünülür. Sınav kaygısı yaşayan bir öğrencinin sınav öncesinde bağırsak sorunları yaşaması, bayılması ya da ellerini ve ayaklarını kullanmakta zorlanması buna örnek verilir; sınav geçince belirtilerin hafifleyebileceği anlatılır. Bu örnekler tıbbi tanı yerine geçmez. Metinde ayrıca Yüksek Benliğin işleyişinin de bu alanla bağlantılı olduğu belirtilir.

7. Bedeni korur. Bedenin bütünlüğünü hücrelerden sistemlere kadar koruyan ve sistemlerin uyumunu gözeten bir işleyişten söz edilir. “Siz nefes almayı unutabilirsiniz ama o unutmaz” ifadesi, bu otomatik işleyişi anlatan güçlü bir hatırlatmadır.

8. Duygularla davranışları birbirine bağlar. Bu yaklaşımda duygular davranışların önemli bir parçasıdır; olaylara yüklenen anlamlar da tepkilerin biçimini etkiler. Bilinçaltı insan davranışlarını nasıl etkiler sorusunun yanıtı burada belirginleşir: Bir davranış, yalnızca alışkanlık değil, kişiye sağladığı duygusal anlamla da sürdürülebilir. Örneğin sigara içmek kendine güvenle eşleştirilmişse, yalnızca bırakmaya odaklanmak yetmeyebilir. O anlamın yerini alabilecek, en az sigara kadar kolay ulaşılabilir yeni bir davranış seçeneği bulmak gerekir.

9. Öğrenilmiş ahlaki yapıya bağlıdır. Kişinin içinde yetiştiği çevreden öğrendiği ahlaki kurallar, bu görüşe göre bilinçaltında güçlü bir yer tutar. Bu kurallara aykırı davrandığını düşünen biri, uzun süre suçluluk hissedebilir. Yazıdaki yaklaşım, bu suçluluğun bazen kişinin kendini cezalandırdığı bir mahrumiyet veya hastalıkla ilişkilendirilebileceğini öne sürer; bu düşünceyi kesin bir sağlık açıklaması olarak almamak gerekir.

İstekler, odak ve yönelme

10. Hizmet etmeye ve net ifadelere yönelir. Bilinçaltının, sahibinin istediği şeyi gerçekleştirmeye çalıştığı ve net ifadelere ihtiyaç duyduğu anlatılır. Çok istediğimiz ya da hiç istemediğimiz şeyler üzerinde güçlü biçimde yoğunlaşmamız, dikkatimizi o yöne çevirebilir. Bu nedenle hipnozda kişinin istenen, olumlu duruma yönlendirildiği ifade edilir. Buradaki vurgu, neye odaklandığımızı açıkça fark etmektir.

11. İsteklere ulaşmak için kaynakları harekete geçirir. Son özellikte bilinçaltının istenene ulaşmak için kaynak ürettiği, onları muhafaza edip dağıttığı ve “enerji” ilettiği söylenir. Bu yüzden ne istediğimizi söylerken dikkatli olmak gerektiği vurgulanır. Sürekli ölmek istediğini dile getiren birinin, bilinçaltını tedavisi çok zor ya da imkânsız bir hastalık yaratmaya itebileceği örneği verilir. Bu ifade, yazının bakış açısını yansıtan güçlü bir uyarıdır; hastalıkların nedeni hakkında tek başına kesin bir açıklama olarak değerlendirilmemelidir.

Bu on bir madde, bilinçaltı özelliklerini anılar, duygular, beden ve davranışlar arasındaki bağlantılar üzerinden açıklar. Ortak düşünce şudur: Bir tepkiyi anlamak için yalnızca görünen davranışa değil, o davranışa yüklenen anlama ve onunla bağlantılı duyguya da bakmak gerekir. Bu bakış, kişinin kendi tepkilerini daha dikkatli gözlemlemesine yardımcı olabilir.